Odpowiedzialność zarządu za niezłożenie wniosku o upadłość — art. 299 KSH w praktyce

„Spółka z o.o. ogranicza ryzyko do wniesionego kapitału” — to zdanie jest prawdziwe dla wspólników, ale tylko częściowo dla członków zarządu. Gdy spółka przestaje płacić, a wierzyciel nie odzyska pieniędzy z jej majątku, art. 299 Kodeksu spółek handlowych otwiera mu drogę do prywatnego majątku osób zasiadających w zarządzie: domu, oszczędności, wynagrodzenia. W praktyce to najczęstszy sposób, w jaki problemy spółki stają się osobistym problemem prezesa — i jednocześnie ryzyko, którym da się skutecznie zarządzać, jeżeli wie się, kiedy i co trzeba zrobić.

Skala tematu jest duża. W 2025 r. sądy ogłosiły 426 upadłości firm, z czego 316 (74%) dotyczyło spółek z ograniczoną odpowiedzialnością; w pierwszym półroczu 2026 r. — 206 upadłości, w tym 145 spółek z o.o. Jednocześnie w 2025 r. sądy oddaliły 894 wnioski o ogłoszenie upadłości przedsiębiorców — ponad dwa razy więcej, niż ogłosiły upadłości (dane COIG). Oddalenie wniosku z powodu braku majątku jest dla wierzycieli sygnałem, że spółka jest „pusta”, a jedynym realnym źródłem zaspokojenia pozostają członkowie zarządu.

Poniżej wyjaśniam — według stanu prawnego na sierpień 2026 r. (Kodeks spółek handlowych, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 18 ze zm.; Prawo upadłościowe, t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 913) i aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego — kiedy członek zarządu odpowiada za długi spółki, jak liczy się „właściwy czas” na wniosek o upadłość, co daje restrukturyzacja, czy pomaga rezygnacja i czym art. 299 KSH różni się od odpowiedzialności za podatki i składki ZUS.

Co mówi art. 299 KSH i kogo dotyczy?

Artykuł 299 § 1 KSH jest krótki: jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Paragraf 2 wskazuje, jak można się od tej odpowiedzialności uwolnić, a § 4 wyłącza ją za okres, w którym prowadzona jest egzekucja przez zarząd przymusowy albo przez sprzedaż przedsiębiorstwa na podstawie Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli obowiązek złożenia wniosku o upadłość powstał w czasie tej egzekucji.

Przez lata spierano się, czy jest to odpowiedzialność gwarancyjna (członek zarządu „gwarantuje” dług spółki), czy odszkodowawcza. Spór rozstrzygnęła uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 listopada 2008 r. (III CZP 72/08): odpowiedzialność z art. 299 KSH jest odszkodowawcza, o charakterze deliktowym. Ma to trzy praktyczne konsekwencje. Po pierwsze, do przedawnienia stosuje się przepisy o czynach niedozwolonych (art. 442¹ Kodeksu cywilnego), a nie terminy właściwe dla długu spółki. Po drugie, wierzyciel korzysta z domniemań: domniemywa się jego szkodę w wysokości niewyegzekwowanej wierzytelności, związek przyczynowy i winę członka zarządu (tak również wyrok SN z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 1985/22). Po trzecie, to członek zarządu musi udowodnić okoliczności, które go zwalniają — sąd nie będzie ich szukał z urzędu.

Krąg osób objętych przepisem jest precyzyjnie określony:

• członkowie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością — wszyscy, niezależnie od podziału kompetencji w zarządzie i od tego, czy mają prawo samodzielnej reprezentacji;
• likwidatorzy spółki z o.o. — z wyjątkiem likwidatorów ustanowionych przez sąd (art. 299¹ KSH);
• członkowie zarządu prostej spółki akcyjnej — art. 300¹³² KSH powtarza konstrukcję art. 299.

Artykuł 299 nie dotyczy członków zarządu spółki akcyjnej, członków rady nadzorczej, prokurentów ani wspólników. Nie oznacza to jednak, że członkowie zarządu spółki akcyjnej są bezpieczni: za zaległości podatkowe i składkowe odpowiadają na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej, a wobec pozostałych wierzycieli — na podstawie art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego, który dotyczy każdego, kto ma prawo do prowadzenia spraw spółki i do jej reprezentowania (o obu tych podstawach piszę niżej). Członkowie rady nadzorczej, prokurenci i wspólnicy nie są objęci ani art. 299, ani art. 21 ust. 3. Osobie, która faktycznie zarządzała przedsiębiorstwem i istotnie przyczyniła się do niezłożenia wniosku, grozi z kolei zakaz prowadzenia działalności gospodarczej (art. 373 ust. 1 pkt 1a Prawa upadłościowego).

Nie zwalnia też „bycie prezesem na papierze”. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że członek zarządu, który nie miał wpływu na decyzje gospodarcze, i tak znał — albo przynajmniej mógł poznać — stan finansów spółki i mógł złożyć wniosek o upadłość (wyrok z 14 kwietnia 2016 r., IV CSK 485/15). Argument, że „wszystkim zajmował się wspólnik”, nie zmienia więc sytuacji formalnego członka zarządu — to on, a nie wspólnik, odpowiada za prowadzenie spraw spółki i za złożenie wniosku.

Kiedy członek zarządu odpowiada za długi spółki?

Wierzyciel, który pozywa członka zarządu, musi wykazać trzy okoliczności: że ma wierzytelność wobec spółki (co do zasady potwierdzoną tytułem egzekucyjnym), że egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna i że pozwany był członkiem zarządu w czasie, gdy zobowiązanie powstało. Każda z tych przesłanek ma swoje niuanse.

Bezskuteczność egzekucji — nie tylko postanowienie komornika

Najczęściej bezskuteczność dokumentuje postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji, bo z majątku spółki nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów egzekucyjnych. Nie jest to jednak jedyny dowód. Sąd Najwyższy przyjmuje, że bezskuteczność może wynikać z każdego dowodu wskazującego, że spółka nie ma majątku (wyrok z 18 lutego 2015 r., I CSK 9/14), a formalne stwierdzenie bezskuteczności przez organ egzekucyjny nie jest koniecznym warunkiem odpowiedzialności (wyrok z 29 stycznia 2025 r., II CSKP 912/23). Klasycznym dowodem jest postanowienie o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13 Prawa upadłościowego — gdy majątek spółki nie wystarcza nawet na koszty postępowania albo jest obciążony zabezpieczeniami w takim stopniu, że reszta nie wystarcza na te koszty (wyroki SN z 26 czerwca 2003 r., V CKN 416/01, i z 9 maja 2008 r., III CSK 364/07). Wymogu egzekucji „z całego majątku” nie rozumie się przy tym schematycznie: wierzyciel nie musi kierować egzekucji do składników, z których zaspokojenie jest oczywiście nierealne (wyrok z 14 lutego 2003 r., IV CKN 1779/00).

Zobowiązania powstałe w czasie pełnienia funkcji

Członek zarządu odpowiada za zobowiązania, które powstały w czasie, gdy zasiadał w zarządzie — nie jest konieczne, by były wtedy wymagalne (wyrok SN z 6 lipca 2012 r., V CSK 337/11). Najnowsze orzecznictwo idzie dalej: liczy się moment, w którym zaistniała podstawa zobowiązania, np. zawarcie umowy najmu, z której czynsz narastał już po odejściu członka zarządu (wyroki z 15 listopada 2024 r., II CSKP 1154/23, i z 12 marca 2025 r., II CSKP 790/23). Weksel in blanco wystawiony w czasie kadencji traktuje się jako zobowiązanie powstałe w czasie kadencji, nawet jeżeli remitent uzupełnił go później (wyrok z 5 listopada 2025 r., II CSKP 506/23). To jedna z najważniejszych różnic względem odpowiedzialności podatkowej, w której decyduje termin płatności — wracam do niej niżej.

Co obejmuje odpowiedzialność?

Nie tylko należność główną. Członek zarządu odpowiada również za zasądzone od spółki koszty procesu, koszty umorzonej egzekucji i odsetki ustawowe od należności głównej (uchwała SN z 7 grudnia 2006 r., III CZP 118/06), a nawet za wynagrodzenie tymczasowego nadzorcy sądowego, którego nie udało się wyegzekwować od spółki po oddaleniu spóźnionego wniosku o upadłość (uchwała SN z 8 października 2015 r., III CZP 54/15). Odpowiedzialność jest solidarna — wierzyciel może żądać całości od jednego, kilku lub wszystkich członków zarządu, a rozliczenia między nimi to już ich wewnętrzna sprawa.

„Właściwy czas” — kiedy trzeba złożyć wniosek o upadłość?

Podstawowa linia obrony członka zarządu opiera się na wykazaniu, że wniosek o ogłoszenie upadłości zgłoszono „we właściwym czasie”. Kodeks spółek handlowych nie definiuje tego pojęcia — wyznaczają je przepisy Prawa upadłościowego.

Kiedy spółka jest niewypłacalna? Zgodnie z art. 11 Prawa upadłościowego dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych (ust. 1), przy czym domniemywa się to, gdy opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące (ust. 1a). Spółka jest niewypłacalna także wtedy, gdy jej zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający 24 miesiące (ust. 2); do tych zobowiązań nie wlicza się m.in. zobowiązań przyszłych oraz pożyczek udzielonych spółce przez wspólników w ciągu pięciu lat przed ogłoszeniem upadłości (ust. 4 w zw. z art. 342 ust. 1 pkt 4).

Ile czasu ma zarząd? Wniosek trzeba złożyć nie później niż w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości (art. 21 ust. 1). Obowiązek spoczywa na każdym, kto na podstawie ustawy, umowy spółki lub statutu ma prawo do prowadzenia spraw spółki i do jej reprezentowania, samodzielnie lub łącznie z innymi osobami (art. 21 ust. 2). Oznacza to, że członek zarządu z reprezentacją łączną może i powinien złożyć wniosek sam (art. 20 ust. 2 pkt 2) — nie potrzebuje zgody pozostałych członków zarządu ani wspólników. Do końca 2015 r. termin wynosił dwa tygodnie; wiele tekstów w internecie wciąż powtarza tę nieaktualną wartość.

W orzecznictwie utrwaliło się kilka zasad, które warto znać:

• „Właściwy czas” ocenia się obiektywnie. Liczy się rzeczywista data powstania niewypłacalności, a nie przekonanie członków zarządu o przejściowym charakterze trudności (wyrok SN z 4 lutego 2011 r., II UK 225/10, na tle art. 116 Ordynacji podatkowej). W sporze datę tę zwykle ustala biegły na podstawie ksiąg spółki.
• Nie ma znaczenia, kto złożył wniosek. Członek zarządu nie musi wykazywać, że to on wystąpił z wnioskiem — wystarczy, że wniosek (także wierzyciela) zgłoszono we właściwym czasie (wyrok SN z 9 maja 2008 r., III CSK 364/07).
• Liczy się zgłoszenie wniosku, a nie jego wynik. Przepis mówi o „zgłoszeniu” wniosku, dlatego wniosek złożony w terminie spełnia tę przesłankę co do zasady także wtedy, gdy sąd go oddali z powodu braku majątku. Sąd Najwyższy wskazuje, że wykazanie złożenia wniosku we właściwym czasie jest jednoznaczne ze stwierdzeniem braku związku przyczynowego ze szkodą (uzasadnienie uchwały z 8 października 2015 r., III CZP 54/15), a na tle analogicznego art. 116 Ordynacji podatkowej tak samo orzeka NSA (wyrok z 16 kwietnia 2024 r., III FSK 2507/21). Warunkiem jest wniosek kompletny, z uiszczoną zaliczką na wydatki i niecofnięty. Spóźniony wniosek oddalony z art. 13 nie chroni natomiast przed odpowiedzialnością za zobowiązania istniejące w chwili jego złożenia.
• Wniosek zwrócony z przyczyn formalnych nie chroni. Pismo zwrócone nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z jego wniesieniem (wyrok SN z 11 maja 2006 r., I UK 271/05, na tle art. 116 Ordynacji podatkowej). Wniosek o upadłość ma rozbudowane wymogi formalne (art. 22–23 Prawa upadłościowego) i wymaga uiszczenia zaliczki na wydatki — błędy w nim mogą kosztować członka zarządu ochronę. O tym, jak go przygotować, piszemy na stronie wniosek o ogłoszenie upadłości.
• Jeden wierzyciel — ostrożnie z tym argumentem. W sprawach o podatki i składki (art. 116 Ordynacji podatkowej) przyjmuje się, że obowiązek złożenia wniosku istnieje także przy jednym wierzycielu, a wniosek złożony dopiero wtedy, gdy pozostał jeden wierzyciel, jest zwykle spóźniony (wyrok SN z 23 czerwca 2025 r., III USKP 113/24). W procesie z art. 299 KSH fakt, że spółka miała tylko jednego wierzyciela, może natomiast wspierać obronę „brakiem szkody”, bo upadłość i tak nie zostałaby ogłoszona (wyrok SN z 4 marca 2016 r., I CSK 68/15) — trzeba to jednak wykazać na datę „właściwego czasu”.

Praktyczny wniosek jest taki, że o „właściwym czasie” decydują liczby, które zarząd ma na co dzień w systemie księgowym: wiek zaległości wobec dostawców, ZUS i urzędu skarbowego oraz relacja zobowiązań do majątku. Jeżeli nie są monitorowane na bieżąco, członek zarządu dowiaduje się o przekroczeniu terminu dopiero w procesie — z opinii biegłego. Jak prowadzić taki monitoring w firmie w kryzysie, opisujemy w poradniku o zarządzaniu płynnością finansową.

Jak uwolnić się od odpowiedzialności — art. 299 § 2 KSH

Członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże jedną z trzech okoliczności:

1. że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu,
2. że niezgłoszenie wniosku nastąpiło nie z jego winy, albo
3. że pomimo niezgłoszenia wniosku (i braku postanowienia restrukturyzacyjnego) wierzyciel nie poniósł szkody.

Pierwszą przesłankę omówiłem wyżej, a restrukturyzacji poświęcam osobną sekcję. Tu skupię się na dwóch pozostałych — w praktyce procesowej to one decydują o wyniku sprawy, gdy wniosku nie złożono.

Brak szkody — porównanie z hipotetyczną upadłością

Szkodą wierzyciela w rozumieniu art. 299 KSH nie jest po prostu niezapłacona faktura, lecz różnica między tym, co wierzyciel uzyskałby w upadłości ogłoszonej we właściwym czasie, a tym, co uzyskał faktycznie. Członek zarządu uwalnia się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że nawet przy terminowym wniosku wierzyciel nie otrzymałby nic, bo majątek spółki nie wystarczyłby na jego zaspokojenie (wyrok SN z 4 marca 2016 r., I CSK 68/15). Jeżeli otrzymałby tylko część — członek zarządu odpowiada do wysokości tej części (wyrok z 29 stycznia 2025 r., II CSKP 912/23). Wyliczenie uwzględnia kolejność zaspokojenia w upadłości (art. 342 Prawa upadłościowego) i zabezpieczenia rzeczowe — dlatego wierzyciel publicznoprawny, zaspokajany w wyższej kategorii, jest w innej sytuacji niż dostawca. Brak szkody może też wynikać z tego, że przy terminowej upadłości wierzytelność w ogóle by nie powstała (wyroki SN z 4 lipca 2013 r., I CSK 646/12, i z 23 lipca 2015 r., I CSK 580/14). Bez opinii biegłego i rzetelnie odtworzonej sytuacji majątkowej spółki na datę „właściwego czasu” ta obrona jest w praktyce niewykonalna.

Brak winy — należyta staranność, nie usprawiedliwienia

Brak winy ocenia się przez pryzmat staranności wymaganej od członka zarządu, czyli staranności wynikającej z zawodowego charakteru jego działalności (art. 209¹ § 1 KSH). Wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 30 kwietnia 2025 r. w sprawie C-278/24 (Genzyński) dotyczył odpowiedzialności za VAT, ale Sąd Najwyższy odwołał się do niego także na tle art. 299 KSH, podkreślając, że wymagany standard jest wysoki, ale nie może być nierealny, a członek zarządu musi mieć faktyczną możliwość wykazania, że dochował należytej staranności (wyrok z 5 listopada 2025 r., II CSKP 506/23). Jednocześnie orzecznictwo jest konsekwentne co do typowych wymówek:

• podział obowiązków w zarządzie i zaufanie do prezesa odpowiedzialnego za finanse nie zwalniają pozostałych członków (IV CSK 485/15);
• choroba, ciąża czy urlop nie oznaczają same w sobie braku winy — znaczenie ma, czy w okresie, w którym należało złożyć wniosek, członek zarządu rzeczywiście nie mógł wpływać na sprawy spółki (wyrok SN z 2 października 2008 r., I UK 39/08, na tle art. 116 Ordynacji podatkowej);
• liczenie na poprawę sytuacji przy świadomości niewypłacalności nie tylko nie wyłącza winy, ale może świadczyć o zamiarze ewentualnym w rozumieniu przepisu karnego (wyrok SN z 21 lutego 2024 r., II CSKP 772/22);
• realne, krótkotrwałe i udokumentowane negocjacje z wierzycielami bywają w piśmiennictwie wskazywane jako okoliczność łagodząca, ale nie ma na to utrwalonej linii Sądu Najwyższego — nie należy na nich opierać strategii.

Szczególną kategorią jest wykazanie, że w czasie pełnienia funkcji nie było podstaw do ogłoszenia upadłości. Sąd Najwyższy traktuje to na równi ze złożeniem wniosku w terminie, ale niemożność ustalenia tych faktów obciąża członka zarządu (wyrok z 7 listopada 2025 r., II CSKP 197/23). To kolejny argument za tym, by testy niewypłacalności dokumentować na bieżąco, a nie odtwarzać je po latach.

Restrukturyzacja a odpowiedzialność zarządu

Artykuł 299 § 2 KSH pozwala uwolnić się od odpowiedzialności nie tylko przez wniosek o upadłość, ale także przez restrukturyzację. Od 1 stycznia 2016 r. ta przesłanka ma jednak nowe, surowsze brzmienie i wyraźny warunek: we właściwym czasie musi zostać wydane postanowienie — o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego (przyspieszonego postępowania układowego, postępowania układowego albo sanacyjnego) albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu. Samo złożenie wniosku restrukturyzacyjnego nie wystarcza. Na tle bliźniaczego art. 116 Ordynacji podatkowej Sąd Najwyższy wyjaśnił, że „właściwy czas” nie jest powiązany ze złożeniem wniosku, lecz z takim etapem postępowania, w którym nadzór nad majątkiem spółki przejmuje uprawniony organ (wyrok z 20 stycznia 2016 r., II UK 199/15). Wiele stron internetowych wciąż cytuje dawne brzmienie przepisu, w którym wystarczało „wszczęcie postępowania układowego” — jest ono nieaktualne od prawie dekady.

Największe znaczenie ma to w postępowaniu o zatwierdzenie układu (PZU), które w 2025 r. stanowiło 93,5% wszystkich postępowań restrukturyzacyjnych (4787 z 5121 według COIG). W PZU nie ma postanowienia o otwarciu postępowania. Ochronę przed art. 299 daje dopiero postanowienie sądu o zatwierdzeniu układu, które zapada zwykle kilka miesięcy po obwieszczeniu o ustaleniu dnia układowego. Obwieszczenie wstrzymuje natomiast ogłoszenie upadłości — od jego dokonania do prawomocnego umorzenia postępowania albo do złożenia wniosku o zatwierdzenie układu sąd nie może ogłosić upadłości, a rozpoznanie wniosku upadłościowego zostaje wstrzymane (art. 9a ust. 2 Prawa upadłościowego, w brzmieniu obowiązującym od 23 sierpnia 2025 r.); po złożeniu wniosku o zatwierdzenie układu pierwszeństwo tego wniosku zapewnia art. 9b. Jeżeli więc spółka jest już niewypłacalna, a układ nie zostanie zatwierdzony w terminie 30 dni, ryzyko z art. 299 pozostaje.

Rozwiązanie jest proste, choć wymaga odwagi: złożyć w terminie wniosek o ogłoszenie upadłości równolegle z restrukturyzacją. Członek zarządu spełnia wtedy przesłankę „zgłoszenia wniosku we właściwym czasie” niezależnie od tego, który wniosek sąd rozpozna pierwszy. O losie spółki decyduje natomiast kolejność rozpoznania, którą reguluje ustawa: w przypadku złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości i wniosku restrukturyzacyjnego sąd rozpoznaje w pierwszej kolejności wniosek restrukturyzacyjny i wstrzymuje rozpoznanie wniosku upadłościowego do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie restrukturyzacji (art. 9b ust. 1–2), a po otwarciu przyspieszonego postępowania układowego, postępowania układowego lub sanacji ogłoszenie upadłości jest wyłączone aż do zakończenia albo prawomocnego umorzenia tego postępowania (art. 9a ust. 1). Są jednak dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, sąd upadłościowy może odstąpić od wstrzymania, jeżeli sprzeciwia się temu interes ogółu wierzycieli, i rozpoznać oba wnioski wspólnie albo — gdy wspólne rozpoznanie znacznie opóźniłoby rozstrzygnięcie ze szkodą dla wierzycieli — rozpoznać wniosek o upadłość (art. 9b ust. 3–4). Po drugie, w PZU przed obwieszczeniem o ustaleniu dnia układowego nie ma w sądzie wniosku restrukturyzacyjnego, więc wniosek o upadłość złożony na tym etapie może zostać rozpoznany normalnym trybem. Złożonego wniosku o upadłość nie należy też wycofywać „dla uspokojenia banku”, dopóki nie zapadnie postanowienie chroniące zarząd — wniosek cofnięty nie wywołuje skutków, jakie ustawa wiąże z jego złożeniem. Ceną tej strategii jest wpływ wniosku o upadłość na relacje z bankami i kontrahentami — dlatego decyzję trzeba podjąć świadomie i dobrze ją zakomunikować. Szerzej o wyborze między obiema ścieżkami piszemy w artykule Restrukturyzacja a upadłość — różnice, co wybrać.

Najlepszą ochroną pozostaje jednak czas. Postępowanie restrukturyzacyjne można otworzyć także wobec spółki zagrożonej niewypłacalnością, czyli zanim zacznie biec 30-dniowy termin. Zarząd, który reaguje na pierwsze sygnały — narastające zaległości, wypowiedzenia kredytów, zajęcia komornicze — wybiera spośród wszystkich narzędzi restrukturyzacyjnych bez presji art. 299. O tym, jak restrukturyzacja wpływa na toczące się egzekucje, piszemy w tekście Restrukturyzacja a egzekucja komornicza.

Rezygnacja, były członek zarządu i przedawnienie

Czy rezygnacja pomaga?

Rezygnacja działa wyłącznie na przyszłość. Zamyka listę zobowiązań, za które członek zarządu może odpowiadać, ale nie zwalnia z odpowiedzialności za zobowiązania powstałe wcześniej. Nie pomaga też rezygnacja „strategiczna”: w sprawie rozstrzygniętej wyrokiem SN z 9 stycznia 2026 r. (II CSKP 667/25) członek zarządu zrezygnował około dwóch tygodni po podpisaniu aneksu do umowy zabezpieczonej wekslem, wiedząc już o ryzyku jej nierozliczenia — skoro zobowiązanie istniało w czasie jego kadencji, rezygnacja nie uwolniła go od odpowiedzialności.

Rezygnację trzeba złożyć skutecznie. Oświadczenie składa się spółce, a spółkę reprezentuje przy jego odbiorze zarząd — wystarczy doręczenie jednemu z pozostałych członków zarządu lub prokurentowi (uchwała siedmiu sędziów SN z 31 marca 2016 r., III CZP 89/15). Inaczej jest, gdy rezygnuje jedyny albo ostatni członek zarządu: jeżeli po rezygnacji żaden mandat nie byłby obsadzony, członek zarządu składa rezygnację wspólnikom, jednocześnie zwołując zgromadzenie wspólników, a rezygnacja staje się skuteczna dopiero z dniem następującym po dniu, na który zwołano zgromadzenie — chyba że umowa spółki stanowi inaczej (art. 202 § 6 KSH). W małych spółkach z jednoosobowym zarządem to kilka tygodni, w czasie których nadal powstają zobowiązania objęte art. 299. Skuteczność rezygnacji nie zależy od wykreślenia z Krajowego Rejestru Sądowego, bo wpis ma w tym zakresie charakter deklaratoryjny. Dopóki jednak wpis nie zostanie zmieniony, działa domniemanie prawdziwości danych w rejestrze (art. 17 ust. 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym) — dlatego trzeba mieć dowód doręczenia oświadczenia i dopilnować złożenia wniosku o zmianę wpisu, aby uniknąć sporu o datę. Ostrożnie należy podchodzić do wygaśnięcia mandatu z upływem kadencji: jeżeli członkowie zarządu nadal figurowali w rejestrze i faktycznie działali w imieniu spółki, sąd bada, czy wspólnicy w sposób dorozumiany nie utrzymali ich w składzie zarządu (wyrok SN z 21 listopada 2024 r., II CSKP 29/23).

Sytuacja byłego członka zarządu

Były członek zarządu odpowiada za zobowiązania powstałe w czasie swojej kadencji — nawet jeżeli bezskuteczna egzekucja miała miejsce wiele lat po jego odejściu (II CSKP 912/23). Ma jednak do dyspozycji argumenty, których nie ma obecny zarząd:

• brak podstaw do upadłości w dniu odejścia. Jeżeli w chwili odejścia spółka nie była niewypłacalna, a obowiązek złożenia wniosku powstał później, gdy nie miał już wpływu na spółkę, może wykazać brak winy. Sąd Najwyższy wprost stwierdził, że nie można wymagać, by członek zarządu z ostrożności składał wniosek o upadłość w chwili odejścia (wyrok z 5 listopada 2025 r., II CSKP 506/23);
• kwestionowanie samego długu. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 12 kwietnia 2023 r. (P 5/19) uznał za niekonstytucyjne pozbawienie byłego członka zarządu możliwości wykazania, że wierzytelność stwierdzona wyrokiem przeciwko spółce nie istnieje — w sytuacji, gdy proces przeciwko spółce wszczęto już po jego odejściu. Sąd Najwyższy w wyroku z 10 marca 2026 r. (II CSKP 6/24) uznał, że nie jest związany tym wyrokiem z uwagi na wadliwy skład Trybunału, ale doszedł do tego samego rezultatu, stosując bezpośrednio Konstytucję i standardy prawa do sądu. W praktyce były członek zarządu może więc bronić się także co do istnienia i wysokości długu, jeżeli proces przeciwko spółce wszczęto po jego odejściu — choć jest to na razie jedno orzeczenie, a nie utrwalona linia. Obecnych członków zarządu i tych, którzy zasiadali w zarządzie w czasie procesu przeciwko spółce, wyrok przeciwko spółce co do zasady nadal wiąże.

Przedawnienie

Roszczenie z art. 299 KSH przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym wierzyciel dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, nie później jednak niż z upływem dziesięciu lat od zdarzenia wywołującego szkodę (art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego). Bieg terminu rozpoczyna się na ogół w dniu, w którym wierzyciel dowiedział się o bezskuteczności egzekucji (III CZP 72/08) — a więc nie zawsze w dniu doręczenia postanowienia komornika, bo wiedza o braku majątku spółki mogła pojawić się wcześniej, np. z obwieszczenia o oddaleniu wniosku o upadłość (I CSK 9/14). Jeżeli niezłożenie wniosku stanowiło przestępstwo z art. 586 KSH, termin wynosi dwadzieścia lat od dnia popełnienia przestępstwa, bez względu na to, kiedy wierzyciel dowiedział się o szkodzie (art. 442¹ § 2 k.c.); skazanie nie jest potrzebne, bo sąd cywilny sam ocenia, czy czyn wyczerpuje znamiona przestępstwa — w tym, czy członek zarządu działał umyślnie (wyrok SN z 21 lutego 2024 r., II CSKP 772/22).

Art. 299 KSH a podatki i składki ZUS (art. 116 Ordynacji podatkowej)

Wobec urzędu skarbowego i ZUS członkowie zarządu odpowiadają na podstawie odrębnego przepisu — art. 116 Ordynacji podatkowej (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 622), który do składek na ubezpieczenia społeczne stosuje się odpowiednio na podstawie art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Konstrukcja jest podobna, ale różnice mają duże znaczenie praktyczne:

W praktyce odpowiedzialność za podatki i składki jest dla członków zarządu nawet groźniejsza niż art. 299: organ nie musi iść do sądu, sam wydaje decyzję i sam ją egzekwuje, a wśród przesłanek zwalniających brakuje „braku szkody”. W ostatnich latach standard ochrony członków zarządu wzmocniło orzecznictwo unijne — Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł, że członek zarządu musi mieć możliwość kwestionowania istnienia i wysokości zaległości spółki (wyrok z 27 lutego 2025 r., C-277/24, Adjak) oraz uwolnienia się od odpowiedzialności przez wykazanie należytej staranności (C-278/24, Genzyński). Sądy administracyjne stopniowo to uwzględniają, a w marcu 2026 r. opublikowano rządowy projekt zmian art. 116 Ordynacji podatkowej, który na etapie tego wpisu nie został jeszcze uchwalony. Dla byłych członków zarządu ważna pozostaje uchwała siedmiu sędziów NSA z 10 sierpnia 2009 r. (II FPS 3/09): można uwolnić się od odpowiedzialności, wykazując, że w okresie pełnienia funkcji nie było podstaw do zgłoszenia wniosku o upadłość.

Inne konsekwencje: art. 21 Prawa upadłościowego, zakaz działalności, art. 586 KSH

Artykuł 299 KSH to najpopularniejsze, ale nie jedyne narzędzie wierzycieli. Niezłożenie wniosku o upadłość w terminie uruchamia jeszcze trzy mechanizmy.

Odpowiedzialność odszkodowawcza z art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego. Osoby zobowiązane do złożenia wniosku ponoszą odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wskutek jego niezłożenia w terminie, chyba że nie ponoszą winy; mogą się uwolnić m.in. wykazując, że w terminie otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ w PZU. Przy dochodzeniu odszkodowania przez wierzyciela domniemywa się, że szkoda obejmuje wysokość jego niezaspokojonej wierzytelności (art. 21 ust. 3a). Przepis dotyczy osób zobowiązanych do złożenia wniosku we wszystkich osobach prawnych i jednostkach organizacyjnych ze zdolnością prawną — także w spółkach akcyjnych, a w spółkach z o.o. stanowi podstawę konkurencyjną wobec art. 299. Nie wymaga formalnego wykazania bezskuteczności egzekucji, choć wierzyciel musi wykazać, że jego wierzytelność pozostała niezaspokojona. Artykuł 299 § 3 KSH wprost zastrzega, że nie narusza on przepisów przewidujących dalej idącą odpowiedzialność członków zarządu.

Zakaz prowadzenia działalności gospodarczej. Sąd może orzec zakaz prowadzenia działalności na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka zarządu, rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, spółdzielni, fundacji czy stowarzyszeniu na okres od roku do dziesięciu lat wobec osoby, która z własnej winy nie złożyła w terminie wniosku o upadłość, albo która — faktycznie zarządzając przedsiębiorstwem — istotnie przyczyniła się do jego niezłożenia (art. 373 ust. 1 pkt 1 i 1a). Postępowanie wszczyna się na wniosek m.in. wierzyciela, syndyka, tymczasowego nadzorcy sądowego lub prokuratora (art. 376 ust. 1), a prawomocny zakaz jest obwieszczany. Wniosek o zakaz trzeba złożyć w ciągu roku od ogłoszenia upadłości albo oddalenia wniosku na podstawie art. 13, a gdy wniosku w ogóle nie złożono — w ciągu trzech lat od ustania niewypłacalności albo wygaśnięcia obowiązku (art. 377 ust. 1). Sąd może oddalić wniosek o zakaz, jeżeli złożono wniosek o otwarcie przyspieszonego postępowania układowego, postępowania układowego lub sanacyjnego, a pokrzywdzenie wierzycieli jest nieznaczne (art. 373 ust. 1a) — przepis nie wymienia PZU.

Odpowiedzialność karna. Członek zarządu albo likwidator, który nie zgłasza wniosku o upadłość spółki handlowej pomimo powstania warunków uzasadniających upadłość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku (art. 586 KSH). To przestępstwo umyślne, ale wystarczy zamiar ewentualny — godzenie się na przekroczenie terminu w nadziei na poprawę sytuacji. W 2025 r. Sejm uchwalił nowelizację usuwającą z tego przepisu karę pozbawienia wolności, ale ustawa została zawetowana przez Prezydenta i art. 586 obowiązuje w dotychczasowym brzmieniu. Postępowania karne z tego przepisu nie są częste, ale jego znaczenie jest większe, niż się wydaje: wydłuża przedawnienie cywilnego roszczenia z art. 299 do dwudziestu lat.

Jak zarząd może się zabezpieczyć — lista praktyczna

W sprawach z art. 299 KSH ciężar dowodu spoczywa na członku zarządu, a sprawa trafia do sądu zwykle kilka lat po zdarzeniach. Wygrywa ten, kto ma dokumenty sporządzone wtedy, a nie odtworzone teraz. Z naszego doświadczenia — zarówno jako doradców zarządów, jak i syndyków prowadzących upadłości spółek — najważniejsze są następujące kroki:

1. Comiesięczny test niewypłacalności. Zestawienie wymagalnych zobowiązań według wieku (z wyraźnym sygnałem przy opóźnieniach powyżej trzech miesięcy) oraz test bilansowy z art. 11 ust. 2, z pominięciem zobowiązań przyszłych i pożyczek wspólników wyłączonych przez art. 11 ust. 4. Wynik zapisany w protokole z posiedzenia zarządu.
2. Prognoza przepływów pieniężnych na 13 tygodni i na 12 miesięcy — to dokument, który najlepiej pokazuje, czy trudności są przejściowe, czy trwałe.
3. Uchwały zarządu z datą i uzasadnieniem. Jeżeli zarząd uznaje, że nie ma podstaw do wniosku, niech zapisze dlaczego i kiedy sytuacja zostanie oceniona ponownie. Członek zarządu, który jest innego zdania, powinien zgłosić zdanie odrębne — i rozważyć samodzielne złożenie wniosku.
4. Niezależna opinia licencjonowanego doradcy restrukturyzacyjnego lub biegłego rewidenta w momencie, gdy wskaźniki zaczynają się pogarszać. Opinia z datą sprzed kryzysu jest wielokrotnie cenniejsza niż opinia prywatna zamówiona na potrzeby procesu.
5. Kalendarz 30 dni. Od chwili, gdy test wskazuje na niewypłacalność, zarząd ma 30 dni na wniosek o upadłość albo — jeżeli wybiera restrukturyzację — na doprowadzenie do postanowienia o otwarciu postępowania lub zatwierdzeniu układu. Gdy tego nie da się zagwarantować, wniosek o upadłość składa się równolegle.
6. Szczególna ostrożność przy zobowiązaniach publicznoprawnych. Zaległości w VAT, PIT pracowników i składkach ZUS generują odpowiedzialność w trybie decyzji administracyjnej, bez przesłanki braku szkody.
7. Świadoma rezygnacja. Jeżeli odchodzisz z zarządu spółki w trudnej sytuacji: złóż rezygnację skutecznie (jako jedyny członek zarządu — wspólnikom, ze zwołaniem zgromadzenia, art. 202 § 6 KSH), zachowaj dowód doręczenia, sprawdź zmianę wpisu w KRS i zabezpiecz kopię dokumentów finansowych z dnia odejścia — to one pozwolą wykazać, że wtedy nie było jeszcze podstaw do upadłości.
8. Polisa D&O. Ubezpieczenia odpowiedzialności członków zarządu co do zasady obejmują roszczenia osób trzecich, a odpowiedzialność za podatki i składki zwykle jako rozszerzenie z podlimitem. Wyłączone jest działanie umyślne. Warto sprawdzić wysokość podlimitów i długość okresu ochrony dla byłych członków zarządu, bo roszczenia pojawiają się po latach.

Artykuł 299 KSH nie karze za to, że spółka popadła w kłopoty — ryzyko gospodarcze jest wpisane w prowadzenie firmy. Karze za bezczynność w chwili, gdy kłopoty stały się niewypłacalnością. Zarząd, który na czas złoży wniosek o upadłość albo doprowadzi do otwarcia restrukturyzacji, chroni swój majątek osobisty. Chroni też wierzycieli i nierzadko samo przedsiębiorstwo. Jako licencjonowani doradcy restrukturyzacyjni pomagamy zarządom ocenić, czy spółka jest już niewypłacalna, przygotować wniosek o upadłość lub wniosek restrukturyzacyjny i bronić się w sprawach z art. 299 KSH i art. 116 Ordynacji podatkowej. Więcej o naszych usługach znajdziesz na stronie sądowe postępowania upadłościowe. Jeżeli masz wątpliwości, czy termin na wniosek już biegnie, skontaktuj się z nami — w takiej sytuacji liczy się każdy dzień.

Najczęściej zadawane pytania

Czy członek zarządu spółki z o.o. odpowiada za długi spółki prywatnym majątkiem?

Tak, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, a zobowiązanie powstało w czasie, gdy pełnił funkcję. Członkowie zarządu odpowiadają wtedy solidarnie całym swoim majątkiem — także za odsetki oraz koszty procesu i egzekucji prowadzonej przeciwko spółce (art. 299 § 1 KSH, uchwała SN z 7 grudnia 2006 r., III CZP 118/06). Członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego lub o zatwierdzeniu układu, że niezgłoszenie wniosku nastąpiło nie z jego winy albo że wierzyciel nie poniósł szkody (art. 299 § 2 KSH). Ciężar udowodnienia tych okoliczności spoczywa na członku zarządu.

Ile czasu ma zarząd na złożenie wniosku o upadłość spółki?

Trzydzieści dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, czyli od powstania stanu niewypłacalności (art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego). Niewypłacalność domniemywa się, gdy opóźnienie w płatnościach przekracza trzy miesiące (art. 11 ust. 1a), a spółka jest niewypłacalna także wtedy, gdy jej zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku przez okres dłuższy niż 24 miesiące (art. 11 ust. 2). Termin ten liczy się obiektywnie — przekonanie członków zarządu, że sytuacja się poprawi, nie przesuwa go. Do końca 2015 r. termin wynosił dwa tygodnie, dlatego starsze poradniki bywają w tym zakresie nieaktualne.

Czy rezygnacja z funkcji członka zarządu chroni przed odpowiedzialnością z art. 299 KSH?

Tylko na przyszłość. Rezygnacja nie zwalnia z odpowiedzialności za zobowiązania, które powstały w czasie pełnienia funkcji — nawet jeżeli stały się wymagalne dopiero po odejściu z zarządu. Rezygnacja złożona tuż przed ujawnieniem się długu niczego nie zmienia, jeżeli zobowiązanie powstało wcześniej (wyrok SN z 9 stycznia 2026 r., II CSKP 667/25). Rezygnację trzeba złożyć skutecznie — spółce, np. innemu członkowi zarządu lub prokurentowi (uchwała 7 sędziów SN z 31 marca 2016 r., III CZP 89/15) — i zachować dowód jej doręczenia. Jedyny albo ostatni członek zarządu składa rezygnację wspólnikom, zwołując zgromadzenie wspólników, a rezygnacja staje się skuteczna dopiero z dniem następującym po dniu, na który je zwołano (art. 202 § 6 KSH). Były członek zarządu może natomiast wykazywać, że w dniu odejścia nie było jeszcze podstaw do ogłoszenia upadłości.

Czy złożenie wniosku o restrukturyzację lub otwarcie PZU chroni członka zarządu?

Samo złożenie wniosku restrukturyzacyjnego — nie. Artykuł 299 § 2 KSH wymaga, aby we właściwym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo postanowienie o zatwierdzeniu układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu. W PZU ochronę daje więc dopiero zatwierdzenie układu przez sąd, a nie obwieszczenie o ustaleniu dnia układowego. Jeżeli spółka jest już niewypłacalna, a nie ma pewności, że postanowienie zapadnie w terminie 30 dni, warto złożyć w terminie także wniosek o ogłoszenie upadłości — samo jego terminowe zgłoszenie chroni członka zarządu. Po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo po obwieszczeniu w PZU ogłoszenie upadłości jest wyłączone, a rozpoznanie wniosku wstrzymane (art. 9a Prawa upadłościowego); gdy w sądzie zawisł wniosek restrukturyzacyjny (w PZU — wniosek o zatwierdzenie układu), sąd co do zasady najpierw rozpoznaje ten wniosek (art. 9b). Przed obwieszczeniem w PZU takiej ochrony nie ma. Złożonego wniosku o upadłość nie należy wycofywać przed uzyskaniem postanowienia chroniącego zarząd.

Kiedy przedawnia się roszczenie wierzyciela z art. 299 KSH?

Roszczenie ma charakter odszkodowawczy, więc przedawnia się według art. 442¹ Kodeksu cywilnego: z upływem trzech lat od dnia, w którym wierzyciel dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia — w praktyce zwykle od chwili, gdy dowiedział się o bezskuteczności egzekucji — ale nie później niż dziesięć lat od zdarzenia wywołującego szkodę (uchwała 7 sędziów SN z 7 listopada 2008 r., III CZP 72/08). Jeżeli niezłożenie wniosku o upadłość stanowiło przestępstwo z art. 586 KSH, termin wynosi dwadzieścia lat od dnia popełnienia przestępstwa, a sąd cywilny sam ocenia, czy czyn wyczerpuje znamiona przestępstwa (wyrok SN z 21 lutego 2024 r., II CSKP 772/22).