Upadłość konsumencka a zwrot podatku — co się dzieje ze zwrotem PIT w trakcie postępowania?

Sezon rozliczeń podatkowych to dla wielu osób w upadłości konsumenckiej moment niepewności. Nadpłata podatku dochodowego, która jeszcze niedawno stanowiła dodatkowe środki w domowym budżecie, po ogłoszeniu upadłości staje się przedmiotem zainteresowania syndyka. W KFMT regularnie spotykamy się z pytaniami upadłych konsumentów o to, czy mogą zatrzymać zwrot podatku — zwłaszcza gdy wynika on z ulgi na dzieci. Odpowiedź nie jest jednoznaczna i zależy od kilku czynników, które omawiamy poniżej.

Spis treści

• Dlaczego zwrot podatku wchodzi do masy upadłości?
• Kto składa zeznanie PIT po ogłoszeniu upadłości?
• Jak technicznie przebiega zajęcie zwrotu przez syndyka?
• Ulga na dzieci a masa upadłości — czy jest wyjątek?
• Wniosek o wyłączenie zwrotu podatku z masy upadłości
• Zwrot podatku po zakończeniu postępowania i w trakcie planu spłaty
• Potrzebujesz pomocy? Skontaktuj się z KFMT

Dlaczego zwrot podatku wchodzi do masy upadłości?

Zasadę określa art. 62 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. — Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 794, dalej: „p.u.”): w skład masy upadłości wchodzi majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez niego w toku postępowania upadłościowego. Przepisy nie przewidują żadnego wyłączenia dla kwot uzyskanych tytułem zwrotu nadpłaconego podatku dochodowego. Oznacza to, że nadpłata PIT — niezależnie od tego, czy wynika z ulg podatkowych czy po prostu z nadpłaconych zaliczek — co do zasady trafia do masy upadłości i pozostaje w dyspozycji syndyka.

Warto podkreślić, że reguła ta dotyczy zarówno zwrotów za rok, w którym ogłoszono upadłość, jak i za lata kolejne — o ile postępowanie upadłościowe nadal się toczy. W praktyce dla wielu upadłych konsumentów oznacza to, że zwrot podatku za dany rok podatkowy zostanie przekazany przez urząd skarbowy bezpośrednio na rachunek masy upadłości prowadzony przez syndyka, a nie na osobiste konto upadłego.

Kto składa zeznanie PIT po ogłoszeniu upadłości?

W upadłości konsumenckiej — w odróżnieniu od upadłości przedsiębiorcy — obowiązek złożenia rocznego zeznania podatkowego spoczywa na samym upadłym, nie na syndyku. Upadły konsument samodzielnie sporządza i składa deklarację PIT-36 lub PIT-37 w urzędzie skarbowym, uwzględniając wszelkie przysługujące mu ulgi i odliczenia. Syndyk nie przejmuje bowiem pełnego zarządu majątkiem osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej w takim zakresie, jak ma to miejsce w upadłości przedsiębiorcy.

Zatajenie zwrotu podatku przed syndykiem stanowi naruszenie obowiązków upadłego i może mieć poważne konsekwencje, włącznie z umorzeniem postępowania upadłościowego na podstawie art. 491¹⁰ ust. 2 p.u.

Jak technicznie przebiega zajęcie zwrotu przez syndyka?

Po ogłoszeniu upadłości syndyk informuje właściwy urząd skarbowy o toczącym się postępowaniu upadłościowym. Od tego momentu urząd skarbowy jest zobowiązany do przekazywania wszelkich zwrotów podatku na rachunek masy upadłości. Proces ten przebiega w kilku krokach:

• Powiadomienie urzędu skarbowego — syndyk przesyła do urzędu skarbowego zawiadomienie o ogłoszeniu upadłości wraz z informacją o numerze rachunku masy upadłości;
• Złożenie zeznania przez upadłego — upadły samodzielnie składa PIT z uwzględnieniem przysługujących ulg;
• Weryfikacja przez urząd skarbowy — urząd weryfikuje zeznanie i ustala wysokość nadpłaty;
• Przekazanie zwrotu na rachunek masy — nadpłata trafia bezpośrednio na rachunek masy upadłości, a nie na konto osobiste upadłego.

W sytuacji, gdy zwrot trafi na osobiste konto upadłego (np. z powodu opóźnienia w powiadomieniu urzędu skarbowego), upadły jest zobowiązany niezwłocznie przelać te środki syndykowi.

Ulga na dzieci a masa upadłości — czy jest wyjątek?

To jedno z najczęściej zadawanych pytań i jednocześnie jeden z najbardziej kontrowersyjnych aspektów upadłości konsumenckiej. Ulga prorodzinna (art. 27f ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych) stanowi bonifikatę podatkową — obniża kwotę należnego podatku. Nie jest natomiast świadczeniem rodzinnym ani wychowawczym. Ta kwalifikacja prawna ma kluczowe znaczenie: świadczenia rodzinne, takie jak świadczenie wychowawcze („800+”) czy zasiłki rodzinne, są wyłączone z masy upadłości na mocy art. 63 ust. 1 pkt 1 p.u. w związku z art. 833 § 6 Kodeksu postępowania cywilnego. Natomiast ulga na dzieci — jako mechanizm podatkowy, a nie świadczenie socjalne — takiemu wyłączeniu nie podlega.

Oznacza to, że jeśli dzięki uldze prorodzinnej upadły uzyskuje zwrot nadpłaconego podatku, kwota ta co do zasady wchodzi do masy upadłości. Dla rodzin z dziećmi, które liczą na zwrot wynikający z ulgi prorodzinnej rzędu kilku tysięcy złotych rocznie, jest to często zaskakująca i bolesna informacja. Nie oznacza to jednak, że upadły jest pozbawiony jakichkolwiek możliwości działania — przepisy przewidują narzędzie, które pozwala ubiegać się o wyłączenie tej kwoty z masy upadłości.

Wniosek o wyłączenie zwrotu podatku z masy upadłości

Upadły konsument może złożyć do sądu wniosek o wyłączenie zwrotu podatku (lub jego części) z masy upadłości. Podstawę prawną stanowi art. 73 p.u., który reguluje procedurę wyłączenia składników majątkowych z masy upadłości. To jedyne narzędzie, jakie przysługuje upadłemu w celu ochrony kwoty zwrotu podatku.

Jakie argumenty warto podnieść we wniosku?

Skuteczność wniosku zależy od jego uzasadnienia. Sąd, rozpoznając wniosek, bierze pod uwagę sytuację osobistą i rodzinną upadłego. W praktyce najczęściej powoływane argumenty to:

• Potrzeby dzieci i rodziny — jeżeli zwrot wynika z ulgi prorodzinnej, upadły może argumentować, że środki te powinny służyć zaspokojeniu potrzeb dzieci, na które ulga została przyznana. Argument ten ma szczególną siłę, gdy upadły wychowuje dzieci samodzielnie lub rodzina znajduje się w trudnej sytuacji materialnej;
• Powiązanie zwrotu z konkretnym wydatkiem — wskazanie, że zwrot jest przeznaczony na udokumentowane, niezbędne wydatki (np. leczenie dziecka, wyprawka szkolna, opłata za przedszkole) wzmacnia wniosek;
• Zasady słuszności — upadły może powołać się na to, że zajęcie zwrotu z ulgi prorodzinnej byłoby sprzeczne z celem tej ulgi, którym jest wsparcie rodzin w ponoszeniu kosztów wychowania dzieci;
• Nieznaczna wartość dla masy upadłości — jeżeli kwota zwrotu jest niewielka w stosunku do ogólnej wartości masy upadłości, a jednocześnie istotna dla bieżącego utrzymania rodziny upadłego, sąd może przychylić się do wniosku.

Jak złożyć wniosek?

Upadły składa wniosek o wyłączenie z masy upadłości za pośrednictwem systemu teleinformatycznego — Krajowego Rejestru Zadłużonych (KRZ). Jest to jedyna dopuszczalna forma wniesienia tego pisma. Po zalogowaniu się do KRZ upadły wypełnia odpowiedni formularz, w którym wskazuje, jakiego składnika majątkowego dotyczy wniosek (w tym przypadku zwrotu podatku), oraz przedstawia uzasadnienie wraz z dowodami potwierdzającymi jego argumenty. Do wniosku warto dołączyć dokumenty w formie elektronicznej — np. kopię zeznania PIT, potwierdzenie wysokości zwrotu czy dokumenty obrazujące sytuację rodzinną i materialną.

Zwrot podatku po zakończeniu postępowania i w trakcie planu spłaty

Sytuacja upadłego zmienia się po zakończeniu właściwego postępowania upadłościowego i przejściu do etapu wykonywania planu spłaty wierzycieli. Wraz z wydaniem postanowienia o ustaleniu planu spłaty masa upadłości przestaje istnieć, a syndyk kończy pełnienie swojej funkcji. Oznacza to, że w okresie wykonywania planu spłaty zwroty podatku trafiają bezpośrednio do upadłego — nie ma już masy upadłości, do której mogłyby zostać włączone. Upadły dysponuje zwrotem podatku swobodnie, tak jak każdy inny podatnik.

Potrzebujesz pomocy? Skontaktuj się z KFMT

Kwestia zwrotu podatku w upadłości konsumenckiej to tylko jeden z wielu praktycznych problemów, z którymi mierzą się osoby w trakcie postępowania upadłościowego. Prawidłowe rozliczenie PIT, terminowe złożenie zeznania i — przede wszystkim — skuteczne uzasadnienie wniosku o wyłączenie zwrotu z masy upadłości wymagają znajomości przepisów i doświadczenia w postępowaniach upadłościowych.

Jeśli jesteś w trakcie upadłości konsumenckiej i masz pytania dotyczące rozliczenia podatkowego lub chcesz złożyć wniosek o wyłączenie zwrotu podatku z masy upadłości — skontaktuj się z KFMT. Pomożemy Ci przejść przez ten proces i zadbamy o ochronę Twoich praw na każdym etapie postępowania.