Upadłość w grupie spółek — rola spółki dominującej i skutki prawa holdingowego

13 października 2022 roku weszła w życie nowelizacja Kodeksu spółek handlowych, która wprowadziła do polskiego porządku prawnego tzw. prawo holdingowe (art. 21¹–21¹⁶ KSH). Nowe przepisy regulują relacje między spółką dominującą a spółkami zależnymi w ramach formalnie zarejestrowanej grupy spółek. Jednym z najistotniejszych uprawnień spółki dominującej jest możliwość złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki zależnej. W KFMT pomagamy zarządom spółek zrozumieć konsekwencje prawa holdingowego — zarówno w kontekście bieżącego zarządzania, jak i sytuacji kryzysowych.

Spis treści

• Czym jest grupa spółek w rozumieniu KSH?
• Wiążące polecenia — instrument spółki dominującej
• Kiedy spółka zależna musi odmówić wykonania wiążącego polecenia?
• Wniosek o upadłość spółki zależnej — uprawnienie spółki dominującej
• Odpowiedzialność spółki dominującej wobec wierzycieli
• Wyłączenie prawa holdingowego w upadłości
• Praktyczne konsekwencje dla zarządzających grupą spółek
• Potrzebujesz pomocy? Skontaktuj się z KFMT

Czym jest grupa spółek w rozumieniu KSH?

Grupa spółek to spółka dominująca i spółka albo spółki od niej zależne, które — kierując się interesem grupy spółek — pozostają w relacji dominacji i zależności (art. 4 § 1 pkt 5¹ KSH). Uczestnictwo w grupie spółek wymaga podjęcia uchwały przez zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie spółki zależnej oraz ujawnienia uczestnictwa w grupie spółek w Krajowym Rejestrze Sądowym.

Kluczowym pojęciem jest interes grupy spółek — spółki tworzące grupę powinny się nim kierować obok własnego interesu, o ile nie prowadzi to do pokrzywdzenia wierzycieli lub wspólników mniejszościowych spółki zależnej. To właśnie w kontekście interesu grupy funkcjonują instytucje wiążących poleceń i odpowiedzialności spółki dominującej.

Wiążące polecenia — instrument spółki dominującej

Spółka dominująca może wydać spółce zależnej uczestniczącej w grupie spółek wiążące polecenie dotyczące prowadzenia spraw spółki, jeżeli jest to uzasadnione interesem grupy spółek (art. 21² KSH). Wiążące polecenie wydaje się w formie pisemnej lub elektronicznej pod rygorem nieważności.

Polecenie musi określać co najmniej:

• oczekiwane przez spółkę dominującą zachowanie spółki zależnej,
• interes grupy spółek, który uzasadnia wykonanie polecenia,
• spodziewane korzyści lub szkody spółki zależnej związane z wykonaniem polecenia,
• przewidywany sposób i termin naprawienia szkody wyrządzonej spółce zależnej.

Wykonanie wiążącego polecenia wymaga uprzedniej uchwały zarządu spółki zależnej — zarząd nie działa tu automatycznie, lecz podejmuje formalną decyzję o wykonaniu lub odmowie.

Kiedy spółka zależna musi odmówić wykonania wiążącego polecenia?

Spółka zależna odmawia wykonania wiążącego polecenia, jeżeli jego wykonanie doprowadziłoby do niewypłacalności albo zagrożenia niewypłacalnością tej spółki (art. 21⁴ § 1 KSH). Jest to obowiązek, nie uprawnienie — zarząd spółki zależnej musi odmówić w takich okolicznościach.

Dodatkowo spółka zależna niebędąca spółką jednoosobową odmawia wykonania wiążącego polecenia, jeżeli istnieje uzasadniona obawa, że jest ono sprzeczne z interesem tej spółki i wyrządzi jej szkodę, która nie będzie naprawiona przez spółkę dominującą lub inną spółkę z grupy w okresie dwóch lat (art. 21⁴ § 2 KSH). Umowa lub statut spółki zależnej mogą dodatkowo rozszerzyć przesłanki odmowy.

Te regulacje nakładają na osoby zarządzające spółkami zależnymi obowiązek każdorazowej analizy wpływu wiążącego polecenia na kondycję finansową spółki — w szczególności pod kątem płynności i wypłacalności.

Wniosek o upadłość spółki zależnej — uprawnienie spółki dominującej

Art. 21¹¹ KSH przyznaje spółce dominującej uprawnienie do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki zależnej uczestniczącej w grupie spółek. Jest to szczególne rozszerzenie kompetencji, które wcześniej nie istniało w polskim prawie.

Uzasadnieniem tego uprawnienia jest fakt, że stan niewypłacalności spółki zależnej może być bezpośrednią konsekwencją wiążących poleceń wydanych przez spółkę dominującą. Skoro to decyzje spółki dominującej mogły doprowadzić do niewypłacalności, logiczne jest przyznanie jej możliwości zainicjowania postępowania upadłościowego — zamiast czekać, aż wniosek złoży zarząd spółki zależnej lub jej wierzyciele.

Należy przy tym podkreślić, że złożenie wniosku o upadłość w terminie nie stanowi przesłanki egzoneracyjnej — nie zwalnia spółki dominującej z odpowiedzialności wobec wierzycieli spółki zależnej na gruncie KSH.

Odpowiedzialność spółki dominującej wobec wierzycieli

Jednym z najważniejszych elementów prawa holdingowego jest odpowiedzialność subsydiarna spółki dominującej. Zgodnie z art. 21¹⁴ KSH, jeżeli egzekucja przeciwko spółce zależnej uczestniczącej w grupie spółek okaże się bezskuteczna, spółka dominująca odpowiada za szkodę wyrządzoną wierzycielowi spółki zależnej.

Spółka dominująca może zwolnić się z tej odpowiedzialności, wykazując:

• że nie ponosi winy, albo
• że szkoda nie powstała w następstwie wykonania przez spółkę zależną wiążącego polecenia.

Odpowiedzialność ta ma charakter subsydiarny — wierzyciel musi najpierw wykazać bezskuteczność egzekucji wobec spółki zależnej, zanim sięgnie po majątek spółki dominującej. Jest to mechanizm zbliżony do odpowiedzialności członków zarządu na gruncie art. 299 KSH.

Wyłączenie prawa holdingowego w upadłości

Istotnym aspektem regulacji jest to, że przepisy dotyczące grupy spółek (art. 21¹–21¹⁶ KSH) nie mają zastosowania do spółki zależnej będącej w upadłości. Oznacza to, że z chwilą ogłoszenia upadłości spółki zależnej:

• spółka dominująca traci uprawnienie do wydawania wiążących poleceń,
• ustaje obowiązek kierowania się interesem grupy spółek,
• syndyk działa wyłącznie w interesie wierzycieli.

Jest to logiczna konsekwencja — w postępowaniu upadłościowym priorytetem staje się zaspokojenie wierzycieli, a nie realizacja interesu grupy spółek.

Praktyczne konsekwencje dla zarządzających grupą spółek

Prawo holdingowe wymaga od osób zarządzających grupami spółek świadomego podejścia do relacji dominacji i zależności:

• Zarząd spółki dominującej powinien każdorazowo analizować, czy wiążące polecenie nie doprowadzi do niewypłacalności spółki zależnej — w przeciwnym razie ryzykuje odpowiedzialność subsydiarną wobec wierzycieli.
• Zarząd spółki zależnej musi aktywnie badać wpływ wiążących poleceń na kondycję finansową spółki i w razie potrzeby odmówić ich wykonania.
• Dokumentacja wiążących poleceń powinna być staranna i kompletna — stanowi podstawę ewentualnej obrony przed odpowiedzialnością.

Warto również mieć na uwadze, że trwają prace nad reformą przepisów holdingowych — w grudniu 2025 r. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego opublikowała projekt zakładający uchylenie obecnych art. 21¹–21¹⁶ KSH i zastąpienie ich nowym, bardziej ramowym modelem regulacji. Obecne przepisy pozostają jednak w mocy i obowiązują w pełnym zakresie.

Potrzebujesz pomocy? Skontaktuj się z KFMT

Zarządzanie grupą spółek w kontekście potencjalnej niewypłacalności wymaga specjalistycznej wiedzy z zakresu prawa upadłościowego i korporacyjnego. Jeśli Twoja firma jest częścią grupy spółek i potrzebujesz wsparcia w ocenie ryzyka niewypłacalności, przygotowaniu dokumentacji wiążących poleceń lub złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki zależnej — skontaktuj się z KFMT. Nasz zespół pomoże Ci podjąć właściwe decyzje na każdym etapie.

Najczęściej zadawane pytania

Jak upadłość spółki zależnej wpływa na spółkę dominującą?

Upadłość zależnej co do zasady nie powoduje upadłości dominującej — odpowiedzialność jest oddzielona przez konstrukcję osoby prawnej. Wyjątki: poręczenia i gwarancje udzielone przez dominującą, odpowiedzialność na podstawie prawa holdingowego (kodeks spółek handlowych), odpowiedzialność członków zarządu dominującej za szkody wyrządzone wierzycielom zależnej.

Czym jest prawo holdingowe?

Prawo holdingowe (regulacje wprowadzone do KSH w 2022 r.) reguluje stosunki w grupach spółek: kwalifikowanej grupie spółek dominująca może wydawać wiążące polecenia zależnej, ale w zamian ponosi odpowiedzialność za szkody wynikające z tych poleceń. Reguluje też wykup mniejszościowych wspólników i ochronę wierzycieli zależnych.

Czy spółka dominująca odpowiada za długi zależnej?

Co do zasady — nie. Odpowiedzialność powstaje wyjątkowo: gdy dominująca udzieliła poręczenia/gwarancji, gdy nadużyto formy spółki (piercing the corporate veil), w kwalifikowanej grupie spółek za szkodę wynikającą z wiążących poleceń, oraz gdy zachowanie dominującej nosi znamiona czynu niedozwolonego. Każda sytuacja wymaga indywidualnej analizy.

Kiedy ogłoszenie upadłości w grupie wymaga koordynacji?

Zawsze, gdy spółki grupy są wzajemnie zadłużone, dzielą wspólne aktywa (znaki towarowe, IT), prowadzą wspólny model biznesowy lub mają tę samą kadrę zarządzającą. Brak koordynacji prowadzi do konfliktów między syndykami, sporów o cenę aktywów i znaczącego obniżenia zaspokojenia wierzycieli całej grupy. W praktyce stosuje się równolegle składane wnioski.